Stowarzyszenie „Zielona Akcja”, działając wraz z niżej podpisanymi mieszkańcami Radomia i regionu radomskiego, przedstawicielami organizacji społecznych oraz osobami działającymi na rzecz ochrony przyrody, zwraca się o odstąpienie od planów budowy zbiornika wodnego w Dolinie Pacynki w obecnie wskazywanej lokalizacji.
Przeciwdziałanie suszy, zwiększanie retencji oraz ochrona przed skutkami gwałtownych wezbrań są istotnymi zadaniami władz publicznych. Nie zgadzamy się jednak, aby cele te wykorzystywano jako uzasadnienie budowy zbiornika w Dolinie Pacynki.
Powinny być one realizowane poprzez ochronę naturalnych funkcji dolin rzecznych, terenów zalewowych i mokradeł, a nie przez ich nieodwracalne przekształcenie.
Budowa zbiornika w Dolinie Pacynki nie może być traktowana jako rozwiązanie oczywiste. Przed dalszym przygotowywaniem inwestycji należy porównać ją z wariantem zachowania naturalnej doliny oraz retencją rozproszoną w całej zlewni, a także ocenić ryzyko zmiany stosunków wodnych, pogorszenia jakości wody i utraty cennych siedlisk.
W 2014 roku Gmina Miasta Radomia zleciła specjalistyczną inwentaryzację i waloryzację przyrodniczą 220 hektarów Doliny Pacynki i cieku Mnich. Opracowanie potwierdziło występowanie cennych siedlisk i gatunków, określiło dolinę jako regionalny korytarz ekologiczny i lokalne biocentrum oraz zaleciło rezygnację z budowy urządzeń piętrzących wodę. Choć dokument przedstawia stan rozpoznany ponad dziesięć lat temu, nadal stanowi ważny punkt odniesienia i uzasadnia konieczność wykonania aktualnych, pełnosezonowych inwentaryzacji przyrodniczych.
Wnosimy o:
- odstąpienie od działań zmierzających do budowy zbiornika wodnego w Dolinie Pacynki w obecnie wskazywanej lokalizacji;
- publiczne udostępnienie map, parametrów, przewidywanego zasięgu zalewu, analiz hydrologicznych, środowiskowych i ekonomicznych oraz wszystkich dokumentów uzasadniających wybór tej lokalizacji;
- przeprowadzenie pełnej analizy wariantowej, obejmującej wariant bez budowy zbiornika oraz rozwiązania oparte na ochronie naturalnych terenów zalewowych, mokradeł i retencji rozproszonej;
- wykonanie aktualnej, pełnosezonowej inwentaryzacji przyrodniczej całego obszaru bezpośredniego i pośredniego oddziaływania inwestycji oraz publiczne udostępnienie jej pełnych wyników, metod badań i map stanowisk;
- podjęcie działań zmierzających do ustanowienia zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Dolina Pacynki”, zgodnie z rekomendacją zawartą w inwentaryzacji przyrodniczej wykonanej na zlecenie Gminy Miasta Radomia.
Zwracamy się do każdego z adresatów o rozpatrzenie petycji w zakresie posiadanych kompetencji oraz udzielenie odrębnej, pisemnej odpowiedzi wraz z uzasadnieniem.
Uzasadnienie:
1. Naturalna dolina Pacynki pełni funkcje retencyjne i pomaga ograniczać skutki suszy oraz wezbrań
Naturalne doliny rzeczne, tereny zalewowe, mokradła i podmokłe łąki zatrzymują wodę w krajobrazie, spowalniają jej odpływ oraz umożliwiają jej przenikanie do gruntu. Funkcje te mają szczególne znaczenie w warunkach coraz częstszych okresów suszy i gwałtownych opadów.
Dolina Pacynki już obecnie stanowi naturalną przestrzeń dla okresowych wezbrań. Meandrujące koryto, rozlewiska i zalewane łąki umożliwiają czasowe rozprowadzenie i zatrzymanie wody bez trwałego przekształcania rzeki.
Budowa zbiornika nie może być traktowana jako rozwiązanie automatycznie skuteczniejsze od zachowania naturalnej doliny.
Planowana inwestycja nie ma przedstawionego, rzetelnego uzasadnienia hydrologicznego. Nie wskazano konkretnych terenów i obiektów, które miałby chronić zbiornik, nie określono jego rzeczywistej pojemności przeciwpowodziowej ani nie przedstawiono scenariuszy wezbrań uzasadniających budowę. Brakuje również oceny wpływu zapory na poziom wód gruntowych, przepływy poniżej planowanego piętrzenia oraz naturalne funkcje terenów zalewowych i mokradeł.
W tej sytuacji budowa zbiornika nie może być uznana za właściwe rozwiązanie problemów związanych z suszą, retencją i bezpieczeństwem powodziowym. Naturalna Dolina Pacynki już pełni funkcje retencyjne, których trwałe przekształcenie prowadziłoby do utraty istniejących wartości przyrodniczych i hydrologicznych.
Do tej pory mieszkańcom nie przedstawiono publicznie analiz wykazujących, że budowa zbiornika w Dolinie Pacynki jest rozwiązaniem koniecznym i skuteczniejszym od zachowania jej naturalnych funkcji. Nie ma więc podstaw, aby nieodwracalne przekształcenie doliny traktować jako rozwiązanie przesądzone.
2. Utworzenie zbiornika może zwiększyć ryzyko pogorszenia jakości wody
Przekształcenie płynącej rzeki w zbiornik o spowolnionym przepływie zmienia warunki fizyczne, chemiczne i biologiczne wody. W zbiornikach może dochodzić do gromadzenia osadów, materii organicznej oraz związków azotu i fosforu. Nadmierna ilość tych substancji sprzyja eutrofizacji, rozwojowi glonów i sinic oraz powstawaniu deficytów tlenowych, co może pogarszać jakość wody i warunki życia organizmów wodnych.
Inwestycja o takiej skali wpłynie niekorzystnie na:
- analizy ładunku substancji biogennych, w szczególności azotu i fosforu, dopływających do planowanego zbiornika z obszaru jego zlewni;
- prognozy ryzyka eutrofizacji, zakwitów glonów i sinic oraz powstawania deficytów tlenowych;
- oceny wpływu zbiornika na temperaturę, natlenienie i stan ekologiczny wody, również poniżej planowanej zapory;
- prognozy tempa gromadzenia osadów dennych oraz sposobu i kosztów gospodarowania nimi;
- założeń monitoringu jakości wody na etapie budowy i późniejszej eksploatacji zbiornika;
- prognozy kosztów utrzymania zbiornika, monitoringu oraz działań koniecznych w przypadku pogorszenia jakości wody.
Planowany zbiornik może stwarzać zagrożenie pogorszeniem jakości wody, rozwojem eutrofizacji, zakwitami glonów i sinic oraz wystąpieniem negatywnych skutków dla ekosystemu Pacynki i mieszkańców.
3. Badania terenowe z 2014 roku wykazały wysoką różnorodność fauny Doliny Pacynki
Podczas badań prowadzonych od maja do października 2014 roku na obszarze 220 hektarów Doliny Pacynki i cieku Mnich stwierdzono:
- 387 gatunków zwierząt;
- 80 gatunków objętych ochroną ścisłą;
- 26 gatunków objętych ochroną częściową;
- 27 gatunków wymienionych w załącznikach dyrektyw siedliskowej i ptasiej;
- 7 gatunków z Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt;
- 17 gatunków z Czerwonej Listy Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce.
Wśród gatunków stwierdzonych wówczas na podmokłych łąkach, w rzece i jej otoczeniu znalazły się m.in. przeplatka aurinia, czerwończyk nieparek, trzepla zielona, kumak nizinny, koza, derkacz, kszyk, gąsiorek, bóbr i wydra. Ze względu na nagromadzenie cennych i rzadkich gatunków autorzy opracowania uznali dolinę wraz z najcenniejszymi podmokłymi łąkami za lokalne biocentrum na trasie korytarza ekologicznego.
Przywołane dane dokumentują stan rozpoznany w 2014 roku nie mogą jednak zostać pominięte przy planowaniu inwestycji. Potwierdzają wysoką wartość przyrodniczą badanego obszaru i uzasadniają wykonanie nowych, pełnosezonowych badań przygotowujących do ustanowienia zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Dolina Pacynki”, zgodnie z rekomendacją zawartą w inwentaryzacji.
4. Występują tu trzy chronione typy siedlisk
Inwentaryzacja przeprowadzona w 2014 roku stwierdziła na badanym obszarze trzy typy siedlisk wymienionych w załączniku I Dyrektywy Siedliskowej:
- 91E0 – łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe;
- 6410 – zmiennowilgotne łąki trzęślicowe;
- 6510 – ekstensywnie użytkowane niżowe łąki świeże.
Stan łęgów i łąk trzęślicowych zależy bezpośrednio od naturalnego poziomu wód gruntowych, okresowych zalewów oraz poziomego i pionowego przepływu wody. Zmiana stosunków wodnych nie oddziałuje więc wyłącznie na teren znajdujący się pod powierzchnią zbiornika, ale może wpłynąć również na siedliska położone poza przewidywaną granicą zalewu.
5. Najcenniejsze fragmenty doliny są objęte ochroną Natura 2000
Inwentaryzacja wskazuje, że najcenniejsze przyrodniczo fragmenty badanego obszaru znajdują się we wschodniej części doliny, gdzie Pacynka naturalnie meandruje, tworzy rozlewiska i okresowo zalewa okoliczne łąki.
Część tego terenu znajduje się w granicach obszaru specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 Ostoja Kozienicka PLB140013, utworzonego ze względu na cenne siedliska ptaków. Obszar inwentaryzacji graniczy bezpośrednio ze specjalnym obszarem ochrony siedlisk Puszcza Kozienicka PLH140035, a granica Kozienickiego Parku Krajobrazowego znajduje się około 300 metrów od obszaru badań. Inwentaryzacja potwierdziła również znaczenie tej części doliny dla ptaków związanych z siedliskami wodno-błotnymi.
Planowana budowa zapory i zbiornika niesie ryzyko trwałej zmiany stosunków wodnych w dolinie, ograniczenia naturalnych zalewów, utraty lub pogorszenia miejsc żerowania i rozrodu zwierząt oraz przerwania powiązań ekologicznych pomiędzy siedliskami. Skutki te mogą objąć nie tylko teren bezpośrednio przeznaczony pod zbiornik, lecz również cele ochrony i integralność obszarów Natura 2000. Ze względu na skalę, nieodwracalność i zasięg możliwego oddziaływania planowana inwestycja w tej lokalizacji powinna zostać całkowicie porzucona, a naturalny charakter Doliny Pacynki zachowany.
6. Dolina Pacynki jest regionalnym korytarzem ekologicznym
Autorzy inwentaryzacji wykonanej na zlecenie Gminy Miasta Radomia uznali Dolinę Pacynki i samą rzekę za korytarz ekologiczny o randze regionalnej, zapewniający ciągłość powiązań pomiędzy Puszczą Kozienicką a doliną rzeki Mlecznej. Badany obszar pełni również funkcję buforową wobec korytarzy ekologicznych o wyższej randze, przebiegających przez Puszczę Kozienicką, której kompleksy leśne znajdują się około 300 metrów od granic opracowania.
Rzeka i jej dolina umożliwiają organizmom wodnym oraz lądowym przemieszczanie się, zdobywanie pokarmu, rozród, odpoczynek i znajdowanie schronienia. Szczególne znaczenie ma ciągłość siedlisk tworzących korytarz: koryta rzeki, podmokłych łąk, zadrzewień, zakrzewień i terenów zalewowych. Inwentaryzacja wskazuje, że dolina wraz z najcenniejszymi podmokłymi łąkami stanowi także lokalne biocentrum na trasie tego korytarza, czyli miejsce koncentracji cennych i rzadkich gatunków.
Już obecnie ciągłość doliny jest częściowo ograniczana przez zabudowę, drogi i linię kolejową. Opracowanie wskazuje, że bariery te utrudniają migrację zwierząt, zwłaszcza płazów i ssaków, choć nie uniemożliwiają jej całkowicie. Autorzy podkreślają jednocześnie, że najbardziej niekorzystne są bariery przecinające korytarze ekologiczne w poprzek.
Budowa zapory i utworzenie zbiornika oznaczałyby powstanie kolejnej bariery, tym razem bezpośrednio w osi doliny i cieku. Ograniczy to przemieszczanie się organizmów wodnych, przerwać ciągłość siedlisk oraz osłabić powiązania pomiędzy Puszczą Kozienicką a dolinami Mlecznej i Radomki.
Inwentaryzacja wskazuje wprost, że ciągłość korytarza, jakim jest Dolina Pacynki, nie powinna zostać przerwana, a działania Gminy powinny koncentrować się na ochronie walorów przyrodniczych dolin rzecznych.
7. Miejskie opracowanie wprost odradza budowę zbiornika
Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza wykonana na zlecenie Gminy Miasta Radomia zawiera jednoznaczne zalecenia dotyczące przyszłości Doliny Pacynki. Autorzy rekomendowali między innymi:
- zachowanie bioróżnorodności i walorów przyrodniczych doliny w stanie niezmienionym;
- utworzenie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Dolina Pacynki”;
- zakaz dalszej fragmentacji doliny;
- zakaz melioracji i regulacji doliny rzecznej, w tym rezygnację z budowy urządzeń piętrzących wodę;
- niepodejmowanie działań zmieniających stosunki wodno-gruntowe;
- stosowanie wyłącznie biologicznej odbudowy rzeki.
W ogólnych wskazaniach konserwatorskich autorzy stwierdzili również wprost, że budowa zbiornika lub zbiorników w Dolinie Pacynki nie jest wskazana, ponieważ prowadziłaby do fragmentacji doliny, ograniczała swobodną migrację części gatunków, zajmowała cenne siedliska oraz z dużym prawdopodobieństwem powodowała osuszenie części doliny i obniżenie jej wartości przyrodniczej.
Plan budowy zbiornika pozostaje więc w wyraźnej sprzeczności z zaleceniami specjalistycznego opracowania zamówionego przez samo Miasto.
Nie ma podstaw, aby wcześniejsze zalecenia ochronne pominąć i uznać budowę zbiornika za właściwy kierunek zagospodarowania Doliny Pacynki.
Nie ma uzasadnienia dla nieodwracalnego przekształcenia Doliny Pacynki. Planowana budowa zbiornika wiąże się z ryzykiem trwałej utraty cennych siedlisk, zaburzenia naturalnych procesów rzecznych oraz przerwania ciągłości ekologicznej doliny. Z tego względu plan realizacji tej inwestycji powinien zostać całkowicie porzucony. Dolina Pacynki nie może zostać poświęcona na podstawie ogólnych deklaracji o retencji i bezpieczeństwie wodnym. Dotychczas nie przedstawiono rzetelnych danych potwierdzających, że budowa zbiornika w tej lokalizacji jest rozwiązaniem potrzebnym, skutecznym i właściwym.
Nie wykazano w żaden sposób, że budowa zbiornika jest rozwiązaniem właściwym.
Dlatego stanowczo wzywamy do odstąpienia od planów budowy zbiornika w obecnie wskazywanej lokalizacji i podjęcia działań na rzecz trwałej ochrony doliny.