Do Zarządu Głównego Towarzystwa Słowaków w Polsce, na ręce sekretarza Ludomira Molitorisa, oraz do opinii publicznej
My, niżej podpisani Słowacy mieszkający w Krakowie, Małopolsce i innych częściach Polski, a także przyjaciele Słowacji oraz osoby zainteresowane jej historią i współczesnością, protestujemy przeciwko sposobowi przedstawienia historii Słowacji w audycji „Prameň”, wyemitowanej w Radiu Kraków 13 września 2026 roku.
Podczas spotkania z dyrektorem Radia Kraków 25 września 2026 roku otrzymaliśmy informację, że prowadzący słowacką audycję jest delegowany przez Towarzystwo Słowaków w Polsce, a kierownictwo radia nie decyduje o jego wyborze. Zgodnie z przekazaną nam informacją odpowiedzialność za tę nominację spoczywa zatem przede wszystkim na władzach Towarzystwa.
W spornej audycji słuchacze otrzymali nostalgiczny i pozbawiony krytycznego komentarza obraz wojennego państwa słowackiego oraz Mila Urbana, pisarza i redaktora naczelnego propagandowego pisma „Gardista”, po wojnie skazanego za działalność publicystyczną wspierającą reżim sprzymierzony z III Rzeszą.
Nie krytykujemy przypominania Mila Urbana jako wybitnego słowackiego pisarza ani prawa jego rodziny do przedstawienia osobistych wspomnień. Sprzeciwiamy się jednak wykorzystywaniu tej pamięci do legitymizowania lub przedstawiania w pozytywnym świetle reżimu wojennego państwa słowackiego, odpowiedzialnego za prześladowania, deportacje i śmierć tysięcy własnych obywateli.
W audycji mówiono o ludziach, którzy mieli ówczesne państwo słowackie „w sercu”, a współczesną demokratyczną Słowację przedstawiono jako „drugą Republikę Słowacką”. Taka terminologia tworzy symboliczną ciągłość między dzisiejszą demokracją a autorytarnym państwem księdza Jozefa Tisy, zależnym od III Rzeszy i odpowiedzialnym za deportacje słowackich Żydów.
Bez komentarza pozostawiono również określenie powojennych amerykańskich i czechosłowackich obozów internowania jako „obozów koncentracyjnych”. W polskim i słowackim kontekście historycznym takie sformułowanie nie jest neutralne. Bez odpowiedniego wyjaśnienia zaciera zasadniczą różnicę między powojenną internacją a nazistowskim systemem obozów koncentracyjnych.
Problemem nie jest samo przytoczenie kontrowersyjnych wypowiedzi. Problemem jest pozostawienie ich bez historycznej korekty, głosu niezależnego eksperta oraz perspektywy ofiar reżimu.
To nie wygląda na odosobniony incydent
Publiczna działalność prowadzącego, Daniela Halaja, wskazuje na powtarzający się sposób przedstawiania kontrowersyjnych postaci nacjonalistycznych przede wszystkim poprzez ich własną narrację o krzywdzie.
Halaj publikował dla magazynu „Reconquista”, odwołującego się do idei Trzeciej Drogi i Nowej Prawicy. Obecnie pisze dla dziennika „Štandard”, umieszczonego przez projekt Konšpirátori.sk w bazie portali publikujących sporne, dezinformacyjne, konspiracyjne lub propagandowe treści.
W artykule naukowym wydanym w 2024 roku w tomie pokonferencyjnym Czelabińskiego Uniwersytetu Państwowego Halaj powołuje się na osobistą korespondencję z Ratkiem Mladićem. Przytacza jego narrację o wojnie rozpoczętej przez „złe siły Zachodu”, a zatrzymanie i przekazanie Mladića międzynarodowemu trybunałowi nazywa „porwaniem”. Informację o wyroku ogranicza do zbrodni wojennych, pomijając prawomocne skazanie na dożywocie również za ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkości.
W 2023 roku Halaj został także wybrany do programu organizowanego przez Alexander Gorchakov Public Diplomacy Fund, znajdujący się już wtedy na liście sankcyjnej Unii Europejskiej. Dokument nie dowodzi jego rzeczywistego udziału ani przyjęcia finansowania. Rodzi jednak uzasadnione pytania o przejrzystość zewnętrznych kontaktów osoby delegowanej do reprezentowania słowackiej społeczności w publicznym radiu.
Nie zarzucamy Danielowi Halajowi nielegalnej działalności ani nie twierdzimy, że każdy z wymienionych faktów osobno przesądza o jego poglądach. Widzimy jednak powtarzający się schemat: kontrowersyjne postacie przedstawiane są przede wszystkim poprzez własną narrację o krzywdzie, ich odpowiedzialność schodzi na dalszy plan, a instytucje wymierzające sprawiedliwość występują w roli prześladowców.
Zarząd Główny Towarzystwa Słowaków w Polsce zostaje niniejszym publicznie poinformowany o tych okolicznościach. Od tej chwili nie będzie mógł twierdzić, że nie znał treści audycji ani publicznie dostępnych informacji o działalności delegowanego przez siebie prowadzącego.
Wzywamy Zarząd Główny Towarzystwa Słowaków w Polsce do:
- wycofania delegacji lub rekomendacji Daniela Halaja do samodzielnego prowadzenia audycji do czasu rzetelnego wyjaśnienia sprawy;
- publicznego ustosunkowania się do treści audycji z 13 września 2026 roku;
- ujawnienia zasad wyboru osób delegowanych do reprezentowania słowackiej społeczności w Radiu Kraków;
- uwzględnienia przy kolejnej nominacji również głosu nowej diaspory słowackiej oraz zapewnienia rzeczywistego pluralizmu programu.
Szanujemy dorobek historycznej mniejszości słowackiej w Polsce oraz jej ustawowe prawa. Towarzystwo Słowaków w Polsce nie ma jednak monopolu na reprezentowanie wszystkich Słowaków mieszkających obecnie w Polsce. Obok historycznej mniejszości istnieje dziś również nowa diaspora słowacka, której członkowie pracują, studiują, wychowują dzieci i budują swoje życie w Polsce. Wielu z nas identyfikuje się z demokratyczną, pluralistyczną i europejską Słowacją.
Nie domagamy się cenzury. Domagamy się odpowiedzialności. Publiczne radio nie może przedstawiać jednej ideologicznej narracji jako głosu całej społeczności.
Zwracamy się również do Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych o ocenę, czy obecny sposób delegowania osoby reprezentującej słowacką społeczność w Radiu Kraków zapewnia pluralizm i odpowiada rzeczywistemu zróżnicowaniu tej społeczności.
Ta audycja nie przemawia w naszym imieniu. Daniel Halaj i Towarzystwo Słowaków w Polsce nie mówią w imieniu wszystkich Słowaków mieszkających w Polsce.
Jeżeli uważasz, że osoba delegowana do publicznego radia powinna przedstawiać historię rzetelnie, pluralistycznie i odpowiedzialnie, podpisz ten list.
Audycja źródłowa:
„Prameň”, Radio Kraków, 13 września 2026 r.
Do wiadomości i z prośbą o zajęcie stanowiska:
- Dyrekcja Radia Kraków
- Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji
- Komisja Wspólna Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych