List do Prezesa Rady Ministrów, Donalda Tuska, w sprawe sytuacji na Odrze

Szczecin, 12 czerwca 2026

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów
Al. Ujazdowskie 1/3
00-583 Warszawa

Fundacja Osoba Odra
ul. Ignacego Jana Paderewskiego 5/2
71-275 Szczecin

Szanowny Panie Premierze

Jak sam Pan powiedział w swoim exposé, lubi Pan skupiać się wyłącznie na sprawach najpoważniejszych. Właśnie dlatego na co dzień nie zwracamy się bezpośrednio do Pana. Tym razem jest jednak inaczej.

Wymaga tego dramatyczna sytuacja oraz troska o przyszłość naszą i naszych dzieci. Dzisiaj, kiedy to piszemy, niemal cztery lata po katastrofie ekologicznej na Odrze, docierają do nas informacje, że w Szczecinie znowu spływają martwe ryby. Strażnicy i rybacy alarmują, że parametry tlenowe w rzece spadają do zera. To wyrok śmierci dla ekosystemu (1). Umierają także ślimaki i małże. Całe życie w Odrze umiera właśnie teraz. W rzece, która osłabiona, zatraciła swoją zdolność do regeneracji. 

Za chwilę te tragiczne doniesienia o kolejnej śmierci Odry zostaną w przestrzeni publicznej całkowicie przesłonięte przez rozpoczęte właśnie Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. To właśnie tam kierują się oczy całego świata. Nie zagramy co prawda w tych mistrzostwach, ale jako naród mamy szansę zrobić coś niezwykłego - zawalczyć o zdrową rzekę. Jesteśmy tymi, którzy - jak Pan wspomniał w exposé w grudniu 2023 - “nie zwątpili w to, że Polska może być lepsza, że Polska może być - bo na to zasługuje - najlepszym miejscem na Ziemi” (2).

Czy rzeczywiście w najlepszym miejscu na planecie spływają rzekami martwe ryby? Czy to normalne, że od czterech lat w systemowej ochronie Odry nie zmieniło się właściwie nic?

Kiedy w 2012 roku jako Premier otwierał Pan Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej oczy świata były zwrócone na Polskę z podziwem. Dzisiaj, kiedy wiadomości znowu wypełnione są obrazkami z boisk zza oceanu - po cichu umiera druga co do wielkości polska rzeka. A przecież w exposé w 2023 roku sam protestował Pan głośno przeciwko niszczeniu przyrody i innych obszarów cennych przyrodniczo - szczególnie przez tych, którzy mają ją chronić.

Lubi Pan nazywać rzeczy po imieniu - tak jak i my, a zatem powiedzmy sobie szczerze: te martwe ryby to nie przypadek, to efekt systemowego zaniedbania - ekobójstwo. Wierzyliśmy, że po 15 października stanęliśmy “do mówienia prawdy bez ogródek i bez zafałszowania”. To także Pana słowa.
Teraz my - powtarzając za Panem:
Protestujemy dziś przeciwko niszczeniu polskiej przyrody - szczególnie przez tych, którzy z urzędu mają ją chronić - oraz innych obszarów cennych przyrodniczo.

To, że rzeka jest wciąż zatruwana, a zrzuty zasolonych wód kopalnianych są nawet większe niż w roku katastrofy, jest faktem. W latach 2020-2023 do polskich rzek trafiło ich 733,5 mln m3 - to więcej niż objętość największego w Polsce Jeziora Śniardwy. Do dorzecza Odry i Wisły odprowadzono 5,9 mln ton soli. Średnie zasolenie wód kopalnianych wyniosło około 8,1 g/l i było większe niż średnie zasolenie Bałtyku. Jednocześnie wiemy, że podmioty, które to robiły otrzymywały zwolnienia z wielomilionowych kar finansowych. Najwyższa Izba Kontroli nazywa to wprost „iluzoryczną ochroną środowiska” (3).

Problem braku ochrony Odry zauważyła Komisja Europejska, która 29 kwietnia podjęła „decyzję o wszczęciu postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, kierując do Polski wezwanie do usunięcia uchybienia (INFR(2026)2009) w związku z niedopełnieniem zobowiązań wynikających z ramowej dyrektywy wodnej (dyrektywa 2000/60/WE), dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych (dyrektywa 2010/75/UE) oraz dyrektyw siedliskowej (dyrektywa 92/43/EWG) i ptasiej (dyrektywa 2009/147/WE)” (4).  

Wspominał Pan, że „współczesne wojny będą się toczyły m.in. o dostęp do wody. Nie ma dzisiaj być może bardziej wartościowego zasobu, strategicznego zasobu, jak czysta woda. Mówimy tu i o retencji, i o problemie zatrutych polskich rzek”. Domyślamy się, że te słowa wynikały ze świadomej troski oraz zrozumienia, że kryzys i susza hydrologiczna wymagają od nas najwyższej, narodowej odpowiedzialności.

Przez najbliższe tygodnie będziemy oglądać mecze i emocjonować się wynikami. Rozpoczęło się rekordowe widowisko sportowe - to jednak także rekordowo negatywny wpływ na środowisko. Pierwszy raz wydarzenie takie organizowane jest aż przez trzy kraje. Odra także łączy trzy europejskie narody. Ale tylko dla nas stanowi jedno z największych dorzeczy w kraju. Dlatego tak ważne jest, by zatrzymać to umieranie. W sejmie trwają prace nad ustawą o uznaniu osobowości prawnej rzeki Odry, która ma szansę realnie chronić rzekę, a jednocześnie wpisuje się w światowe zmiany prawa na rzecz natury. Potrafiliśmy już w naszej historii wykazać się niezłomnością i otwartym podejściem do politycznych zmian. Pytanie, czy jako społeczeństwo wykorzystamy również tę sytuację jako szansę na pokazanie prawdziwego nowatorstwa w ochronie przyrody.

Panie Premierze, przyzna Pan, że nie można bezrefleksyjnie cieszyć się sportowymi emocjami, kiedy w tym samym czasie umiera ważna polska rzeka?
Wołamy o natychmiastowe, realne działania i ratunek dla Odry. Giną żywe stworzenia. Nie pozwólmy, by ta tragedia rozgrywała się w cieniu sportowego, czy jakiegokolwiek innego - święta.

Z wyrazami szacunku

Obywatelki i obywatele
Fundacja Osoba Odra

Przypisy
1) https://tvn24.pl/szczecin/szczecin-sniete-ryby-w-odrze-znamy-wyniki-badan-wody-wyniki-sa-niepokojace-st9080780
2)  https://www.gov.pl/web/premier/stenogram-expose-premiera-donalda-tuska [dostęp: 12.06.2026].
3) https://www.nik.gov.pl/kontrola-panstwowa-2026/01/wprowadzanie-do-rzek-zasolonych-wod-z-kopaln-wegla-kamiennego-iluzoryczna-ochrona-srodowiska-wodnego.html
4) https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/inf_26_720