PETYCJA SPOŁECZNA
W sprawie wprowadzenia obowiązkowych badań materiałoznawczych numizmatów nabywanych do państwowych zbiorów muzealnych oraz weryfikacji zakupów numizmatów II Rzeczypospolitej Polskiej z ostatnich 20 lat
Adresat:
Szanowna Pani Marta Cienkowska
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Krakowskie Przedmieście 15
00-071 Warszawa
Podmiot wnoszący petycję:
Komitet Organizacyjny Stowarzyszenia „Łowcy Falsyfikatów”
Przedstawiciele Komitetu Organizacyjnego:
Mirosław Maksimowicz – Prezes
Zbigniew Bagiński – Wiceprezes
Adres do korespondencji:
ul. T. Kwiatkowskiego 19
06-100 Pułtusk
Adres e-mail: [email protected]
Grupa Facebook: „Łowcy Falsyfikatów”
Podstawa prawna: Art. 2 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach (Dz.U. z 2018 r. poz. 870).
Charakter petycji: Petycja w interesie publicznym.
Szanowna Pani Minister!
Komitet Organizacyjny Stowarzyszenia „Łowcy Falsyfikatów” zwraca się z petycją o podjęcie działań mających na celu ochronę państwowych zbiorów muzealnych przed nabywaniem falsyfikatów numizmatycznych oraz konieczność niezależnej weryfikacji materiałoznawczej obiektów już znajdujących się w tych zbiorach.
Otrzymujemy setki wiadomości e-mail od kolekcjonerów, numizmatyków i obywateli, zawierających prośby o interwencję w sprawach domniemanych falsyfikatów znajdujących się w państwowych muzeach, w tym przedmiotów prezentowanych jako rzadkie i wyjątkowe monety próbne II Rzeczypospolitej Polskiej.
Prowadzimy również własną grupę na portalu Facebook pod nazwą „Łowcy Falsyfikatów”, której działalność koncentruje się na rozpoznawaniu falsyfikatów, dokumentowaniu przypadków wprowadzania ich na rynek kolekcjonerski oraz ochronie autentycznych zabytków numizmatycznych.
Zgłoszenia kierowane do naszej społeczności wskazują na konieczność stworzenia systemu weryfikacji autentyczności technologicznej przedmiotów nabywanych za środki publiczne.
Szczególne zaniepokojenie budzą numizmaty przypisywane Mennicy Państwowej w Warszawie, których autentyczność uzasadniana jest opisami katalogowymi lub opiniami historyczno-numizmatycznymi, mimo braku dostępnej dokumentacji produkcyjnej i wyników niezależnych badań materiałoznawczych konkretnych egzemplarzy.
Nie kwestionujemy znaczenia badań historycznych i numizmatycznych. Zwracamy jednak uwagę, że opinia historyczna nie zastępuje badań technologicznych przedmiotu materialnego.
I. ŻĄDANIA KOMITETU ORGANIZACYJNEGO
Wnosimy o:
1. Wprowadzenie obowiązkowych badań materiałoznawczych przed zakupem.
Podjęcie działań legislacyjnych i organizacyjnych zmierzających do ustanowienia obowiązku niezależnej weryfikacji materiałoznawczej rzadkich, próbnych i szczególnie wartościowych numizmatów nabywanych na wolnym rynku do państwowych zbiorów muzealnych.
Badania powinny obejmować identyfikację materiału, metody wykonania, śladów technologicznych i ewentualnych późniejszych ingerencji w strukturę lub powierzchnię przedmiotu.
2. Weryfikację zakupów z ostatnich 20 lat.
Przeprowadzenie przeglądu numizmatów II Rzeczypospolitej Polskiej zakupionych przez państwowe muzea w latach 2006–2026, z uwzględnieniem:
- przedmiotu i daty zakupu;
- ceny nabycia i źródła finansowania;
- sprzedawcy lub domu aukcyjnego, z uwzględnieniem przepisów o ochronie danych;
- dokumentacji pochodzenia przedmiotu;
- opinii stanowiących podstawę decyzji zakupowej;
- dokumentacji historycznej potwierdzającej przypisywane pochodzenie;
- wykonanych badań materiałoznawczych i ich wyników.
3. Obowiązkowe badania obiektów o nieudokumentowanej technologii wykonania.
Wytypowanie do niezależnych badań laboratoryjnych obiektów, których autentyczność nie została potwierdzona badaniami materiałoznawczymi, w pierwszej kolejności monet próbnych i egzemplarzy rzadkich.
4. Opracowanie jednolitych standardów laboratoryjnych.
Wprowadzenie wymogu dokumentowania technologii wykonania numizmatu, ze szczególnym uwzględnieniem rozróżnienia:
- tłoczenia menniczego;
- odlewu precyzyjnego;
- technologii wosku traconego;
- współczesnych metod reprodukcji;
- obróbki mechanicznej i chemicznej;
- zabiegów konserwatorskich mogących zmieniać pierwotne cechy powierzchni.
5. Udostępnienie wyników badań.
Zapewnienie publicznego dostępu do wyników przeprowadzonych weryfikacji w formie raportów laboratoryjnych zawierających zastosowane metody, wyniki pomiarów, dokumentację obrazową i uzasadnienie wniosków, z uwzględnieniem obowiązujących przepisów o ochronie informacji.
6. Ustalenie zasad postępowania wobec ujawnionych niezgodności.
Opracowanie procedury postępowania w przypadku stwierdzenia, że numizmat zakupiony do państwowych zbiorów muzealnych nie odpowiada deklarowanemu okresowi, pochodzeniu lub technologii wykonania.
7. Ustalenie zasad odpowiedzialności za decyzje zakupowe.
Wnosimy o przeanalizowanie procedur podejmowania decyzji zakupowych oraz zasad dokumentowania przesłanek uznania autentyczności numizmatów nabywanych ze środków publicznych.
II. DLACZEGO KWESTIONUJEMY AUTENTYCZNOŚĆ NIEKTÓRYCH MONET PRÓBNYCH II RP?
Podstawą naszych wątpliwości są dwa niezależne zagadnienia:
A. Dokumentacja historyczna Mennicy Państwowej.
W odniesieniu do części przedmiotów oferowanych i opisywanych współcześnie jako monety próbne II RP nie przedstawiono jednoznacznych dokumentów produkcyjnych potwierdzających wykonanie konkretnych odmian.
Dokumentacja działalności Mennicy Państwowej, w szczególności jej sprawozdania, zestawienia produkcji i informacje o wykonywanych próbach, powinna stanowić podstawowy materiał porównawczy dla późniejszych interpretacji katalogowych.
Należy ustalić, czy dla poszczególnych egzemplarzy istnieją pierwotne zapisy o zamówieniach, projektach, wykonanych stemplach, próbach technologicznych, liczbie wykonanych sztuk lub ich przekazaniu do zbiorów i odbiorców.
Brak odnalezionego zapisu nie pozwala automatycznie stwierdzić, że przedmiot nie mógł powstać. Nie pozwala jednak również przedstawiać jego menniczego pochodzenia jako faktu udokumentowanego, jeżeli nie wskazano innego wiarygodnego dowodu.
B. Cechy technologiczne przedmiotów.
Na materiale obrazowym 2D dotyczącym niektórych kwestionowanych numizmatów rozpoznawane są cechy wymagające weryfikacji pod kątem ich potencjalnego pochodzenia odlewniczego.
Dotyczy to w szczególności:
- lokalnych zaburzeń ciągłości mikroreliefu;
- cech przypominających porowatość i jamy skurczowe;
- nietypowych wyniesień i zagłębień materiału;
- zaburzeń mikrogeometrii krawędzi reliefu;
- struktur powierzchniowych mogących odpowiadać odwzorowaniu formy odlewniczej;
- możliwych śladów usuwania wlewów lub odpowietrzeń.
Są to przesłanki do przeprowadzenia badań, a nie samodzielne rozstrzygnięcie o fałszerstwie.
Badania profilometryczne 3D, mikroskopowe i materiałoznawcze pozwalają sprawdzić, czy obserwowane cechy są zgodne z procesem tłoczenia krążka między stemplami, czy też wskazują na inną metodę wytworzenia.
III. PRZYKŁADY NUMIZMATÓW WYMAGAJĄCYCH SZCZEGÓLNEJ WERYFIKACJI
1. 10 złotych 1932 – odmiana z ośmioma znakami Kościesza
Jednym z przykładów wymagających szczegółowego wyjaśnienia jest egzemplarz określany w opracowaniach numizmatycznych jako próbna moneta 10 złotych z 1932 roku, z ośmioma znakami Kościesza.
Powstają zasadnicze pytania:
- Na podstawie jakiego pierwotnego dokumentu Mennicy Państwowej potwierdzono wykonanie tej odmiany?
- Czy w zachowanej dokumentacji znajdują się zapisy dotyczące zamówienia i celu wykonania przedmiotu?
- W jakim procesie technologicznym wykonano egzemplarz?
- Kiedy i dlaczego naniesiono osiem znaków Kościesza?
- Czy zachowana mikrogeometria przedmiotu odpowiada tłoczeniu menniczemu?
- Czy wykonano badania pozwalające wykluczyć technologię odlewniczą?
- Czy istnieje udokumentowany ciąg pochodzenia przedmiotu od Mennicy Państwowej?
Wnosimy o weryfikację tych zagadnień z uwzględnieniem zachowanych sprawozdań Mennicy Państwowej i pierwotnych źródeł archiwalnych.
2. Monety 5 groszy 1923 określane jako próbne
W historycznych opracowaniach numizmatycznych wymieniano odmiany próbne monet groszowych, w tym 5 groszy 1923 wykonane w srebrze.
Jednak odnotowanie istnienia określonego rodzaju monety próbnej nie przesądza o autentyczności każdego współcześnie oferowanego egzemplarza.
Wnosimy o szczególną weryfikację odmian wykonanych w materiałach odmiennych od standardowych monet obiegowych.
Badania powinny obejmować:
- skład pierwiastkowy stopu;
- mikrogeometrię powierzchni;
- cechy reliefu i rantu;
- ślady menniczego odkształcenia plastycznego;
- ewentualne nieciągłości i defekty odlewnicze;
- zgodność materiałową i technologiczną z autentycznymi monetami oraz wyrobami Mennicy z epoki.
3. Numizmaty z nietypowymi uszkodzeniami i deformacjami
W obiegu kolekcjonerskim spotykane są egzemplarze określane jako monety próbne, których nietypowe cechy powierzchni wyjaśniane bywają zdarzeniami mechanicznymi, termicznymi lub innymi nieudokumentowanymi okolicznościami.
Hipotezy o uszkodzeniach powstałych wskutek wybuchów, oddziaływania wysokiej temperatury lub nietypowej pracy urządzeń menniczych wymagają weryfikacji.
Odróżnienie skutków eksplozji, korozji, uszkodzenia mechanicznego, deformacji podczas tłoczenia i defektu odlewniczego powinno następować na podstawie analizy materiałowej, a nie wyłącznie interpretacji fotografii i relacji historycznej.
IV. DOKUMENTACJA MENNICY PAŃSTWOWEJ JAKO PODSTAWOWE ŹRÓDŁO DOWODOWE
Wnosimy o dokonanie systematycznego porównania przedmiotów określanych jako próbne monety II RP z zachowanymi dokumentami Mennicy Państwowej, w szczególności sprawozdaniami z jej działalności z lat 20. i 30. XX wieku.
Istotnym materiałem historycznym jest również publikacja „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” z 1935 roku, zawierająca informacje o monetach próbnych, pamiątkowych i produkcji Mennicy Państwowej.
W źródle tym wymieniono między innymi próbne 5 groszy 1923 wykonane w srebrze oraz inne odmiany numizmatyczne.
Publikacja wskazuje także, że w opisanym okresie sprawozdawczym wybito próbną monetę dziesięciozłotową według projektu Wojciecha Jastrzębowskiego z datą 1934.
Przytoczone informacje pokazują, że działalność próbna Mennicy była przedmiotem historycznej dokumentacji i publicznych zestawień.
Dlatego wymagamy, aby współczesnym twierdzeniom o wyjątkowych odmianach próbnych towarzyszyło wskazanie podstawy źródłowej.
Późniejszy opis katalogowy nie powinien samodzielnie zastępować pierwotnej dokumentacji wykonania przedmiotu ani niezależnego badania jego autentyczności technologicznej.
V. METODY WERYFIKACJI MATERIAŁOZNAWCZEJ
Proponujemy, aby weryfikacja numizmatów obejmowała, stosownie do rodzaju przedmiotu i sformułowanych pytań badawczych:
1. Mikroskopową analizę powierzchni i śladów technologicznych.
2. Profilometrię optyczną 3D oraz pomiary mikrogeometrii reliefu.
3. Analizę składu pierwiastkowego stopów metali metodami nieinwazyjnymi.
4. Ocenę struktury warstw powierzchniowych.
5. Analizę śladów obróbki mechanicznej i chemicznej.
6. Badania porównawcze z autentycznymi egzemplarzami o udokumentowanym pochodzeniu.
7. W szczególnie uzasadnionych przypadkach inne metody instrumentalne, przy zachowaniu zasad ochrony zabytku.
Badania powinny być realizowane przez kompetentne i niezależne jednostki, z zastosowaniem udokumentowanych procedur oraz zasad bezstronności i spójności pomiarowej.
Raport powinien zawierać nie tylko wniosek końcowy, lecz także dane umożliwiające ocenę jego podstaw naukowych.
VI. OCHRONA ŚRODKÓW PUBLICZNYCH I WIARYGODNOŚCI MUZEÓW
Państwowe muzea są instytucjami zaufania publicznego i pełnią szczególną funkcję w ochronie dziedzictwa narodowego.
Przedmioty włączane do ich zbiorów stają się punktami odniesienia dla badaczy, kolekcjonerów, autorów katalogów oraz uczestników rynku numizmatycznego.
Ewentualne błędne przypisanie autentyczności może prowadzić do utrwalania nieprawidłowych informacji w literaturze specjalistycznej i w obrocie kolekcjonerskim.
Zakup falsyfikatu za środki publiczne rodzi również pytania o prawidłowość procedur zakupowych, podstawy wyceny i zastosowane mechanizmy kontroli.
Z tego względu weryfikacja materiałoznawcza powinna być elementem należytej staranności instytucji dokonujących zakupów numizmatycznych.
VII. WNIOSEK O PRZEDSTAWIENIE INFORMACJI I STANOWISKA MINISTERSTWA
Wnosimy o pisemne przedstawienie:
1. Czy Ministerstwo przewiduje wprowadzenie obowiązkowych badań materiałoznawczych przed zakupem numizmatów do zbiorów państwowych?
2. Jakie procedury obecnie stosują podległe lub współprowadzone muzea przy weryfikacji autentyczności monet próbnych II RP?
3. Czy Ministerstwo przewiduje przeprowadzenie przeglądu zakupów z ostatnich 20 lat?
4. Czy możliwe będzie powołanie niezależnego zespołu specjalistów z zakresu materiałoznawstwa, metrologii, technologii menniczych i historii mennictwa?
5. Czy wyniki kontroli i badań będą udostępniane publicznie?
VIII. PODSUMOWANIE
Celem niniejszej petycji jest ochrona dziedzictwa narodowego, środków publicznych oraz wiarygodności państwowych zbiorów muzealnych.
Nie postulujemy zastąpienia badań historycznych badaniami laboratoryjnymi. Postulujemy ich wzajemne uzupełnianie.
Autentyczność numizmatu jest zagadnieniem zarówno historycznym, jak i materiałowo-technologicznym.
Uznanie przedmiotu za oryginalny zabytek menniczy powinno opierać się na sprawdzalnych dowodach, a nie wyłącznie na opinii, opisie katalogowym czy wieloletniej tradycji przypisywania mu określonego pochodzenia.
Wnosimy o merytoryczne rozpatrzenie petycji i poinformowanie Komitetu Organizacyjnego Stowarzyszenia „Łowcy Falsyfikatów” o podjętych działaniach.
Z poważaniem,
Komitet Organizacyjny Stowarzyszenia „Łowcy Falsyfikatów”
Mirosław Maksimowicz
Prezes
Zbigniew Bagiński
Wiceprezes
POPARCIE SPOŁECZNE PETYCJI
Petycję popierają kolekcjonerzy, badacze, numizmatycy oraz inne osoby zainteresowane ochroną polskiego dziedzictwa kulturowego.
Podpisy osób popierających będą zbierane za pośrednictwem internetowej platformy petycyjnej oraz, w razie potrzeby, na listach podpisów stanowiących załącznik do niniejszego dokumentu.
ZAŁĄCZNIKI
1. Wykaz podpisów osób popierających petycję.
2. Zestawienie dokumentów i sprawozdań Mennicy Państwowej.
3. Materiał historyczno-techniczny dotyczący monet próbnych II RP.
4. Materiał obrazowy dotyczący cech technologicznych numizmatów wymagających weryfikacji.
5. Zestawienie pytań badawczych dotyczących wybranych odmian monet próbnych.
MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE DO ZAŁĄCZNIKA HISTORYCZNEGO
Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne, 1935:
https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/909490/NDIGCZAS071904_1935_001.pdf
Materiał archiwalny dostępny w Polonie:
https://polona.pl/item-view/99e94df9-bf76-4c38-8970-ca4caae2e2ce?page=4
Ustawa o petycjach:
https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2018/870/text.html
Informacje MKiDN dotyczące petycji:
https://www.gov.pl/web/kultura/petycje