PETYCJA DO PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

NIE ODBIERAJCIE OCHRONY TYM, KTÓRZY SAMI NIE POTRAFIĄ O NIĄ ZAWALCZYĆ!

W sprawie skorzystania z prawa weta wobec ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (UD80, druk sejmowy nr 2645), jeżeli zostanie uchwalona bez skutecznych zabezpieczeń praw osób wymagających stałej reprezentacji i pieczy.

Adresat: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

Inicjatorka petycji: Iwona Barbara Grochowska, autorka bloga „Przygody Rezolutnego Bączka”

Szanowny Panie Prezydencie!

Zwracamy się do Pana z apelem o ochronę ludzi, którzy sami nie napiszą petycji, nie wystąpią przed komisją sejmową, nie zaskarżą decyzji urzędnika i nie wyjaśnią lekarzowi, że potrzebują pomocy.

Mówimy o dorosłych osobach z głęboką niepełnosprawnością intelektualną, osobach z wielorakimi niepełnosprawnościami, osobach niemówiących, wymagających całodobowego wsparcia, a także tych, które z powodu trwałych, głębokich ograniczeń poznawczych nie są zdolne do samodzielnego prowadzenia swoich spraw, nawet przy zastosowaniu odpowiednio dostosowanych form pomocy.

Mówimy również o ich rodzicach, opiekunach i rodzinach. O ludziach, którzy przez dziesiątki lat zapewniają swoim bliskim bezpieczeństwo, organizują leczenie, rehabilitację, codzienną opiekę i ochronę ich interesów.

A także o mieszkańcach domów pomocy społecznej, którzy nie mają nikogo bliskiego, kto mógłby wystąpić w ich obronie.

Nie sprzeciwiamy się godności, autonomii ani samostanowieniu osób z niepełnosprawnościami. Sprzeciwiamy się reformie, która może pozbawić część z nich dotychczasowej ochrony bez ustanowienia równie skutecznego zabezpieczenia.

Projekt UD80 ma zastąpić instytucję ubezwłasnowolnienia nowymi instrumentami wspieranego podejmowania decyzji. Zmiany obejmują nie tylko Kodeks cywilny i rodzinny, lecz także liczne przepisy dotyczące leczenia, postępowań sądowych, świadczeń, bankowości, majątku i funkcjonowania instytucji publicznych.

Reforma o tak głębokich skutkach nie może opierać się wyłącznie na deklaracji, że nowy system będzie lepszy.

Musi istnieć przepis, procedura, osoba odpowiedzialna i możliwość wyegzekwowania tej odpowiedzialności.

Dlatego wnosimy, aby w przypadku uchwalenia ustawy bez opisanych poniżej gwarancji skorzystał Pan z konstytucyjnego prawa weta i skierował ją do ponownego rozpatrzenia przez Sejm.

Jednym z najpoważniejszych problemów projektowanej reformy jest rezygnacja z dotychczasowej konstrukcji opieki prawnej nad dorosłą osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną.

Art. 154 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązuje opiekuna do wykonywania czynności z należytą starannością, zgodnie z dobrem pozostającego pod opieką.

Art. 155 § 1 KRO określa zaś, że opiekun sprawuje pieczę nad osobą i jej majątkiem, pod nadzorem sądu opiekuńczego.

Nie jest to jedynie kompetencja do składania podpisów.

Piecza nad osobą to odrębny obowiązek prawny, którego nie można utożsamiać z reprezentacją przy dokonywaniu określonych czynności.

Utrzymanie odpowiedzialności za pieczę nie oznacza obowiązku osobistego wykonywania przez opiekuna wszystkich czynności pielęgnacyjnych. Oznacza jednak istnienie osoby zobowiązanej prawnie do troski o dobro człowieka pozostającego pod opieką.

Nie przekonuje nas argument, że obowiązek ten można zastąpić art. 87 KRO, nakazującym wzajemny szacunek i wspieranie się rodziców oraz dzieci, albo przepisami o obowiązku alimentacyjnym.

Obowiązek alimentacyjny dotyczy dostarczania środków utrzymania, a w określonych sytuacjach również wychowania. Możliwość wykonywania go poprzez osobiste starania nie tworzy powszechnego obowiązku całodobowej osobistej pieczy nad dorosłym człowiekiem.

Obowiązek utrzymania nie jest obowiązkiem pieczy. Pokrewieństwo nie jest sądowym ustanowieniem opiekuna. Reprezentacja nie jest odpowiedzialnością za całe bezpieczeństwo osoby.

Wnosimy o zachowanie w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym instytucji opieki prawnej nad pełnoletnią osobą, która wskutek trwałych, głębokich ograniczeń poznawczych i decyzyjnych wymaga takiej ochrony mimo zapewnienia dostępnych form wsparcia.

Instytucja ta powinna być dostosowana do współczesnych standardów praw człowieka: ustanawiana indywidualnie przez sąd, proporcjonalna do rzeczywistych potrzeb, oparta na poszanowaniu godności, woli i preferencji osoby oraz podlegająca skutecznemu nadzorowi.

W szczególności postulujemy zachowanie ustawowego obowiązku pieczy wynikającego z art. 154 i 155 KRO oraz odpowiednią zmianę art. 175 i przepisów powiązanych.

Wielu rodziców osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną sprawuje opiekę przez dwadzieścia, trzydzieści, a nawet pięćdziesiąt lat.

Znają sposoby komunikowania się swoich dzieci, rozpoznają ból, lęk, przeciążenie i potrzebę pomocy. Nierzadko potrafią odczytywać reakcje, których nie zrozumie osoba spotykająca podopiecznego po raz pierwszy.

Nie oznacza to, że każda rodzina zawsze działa prawidłowo. Wiemy, że zdarzają się przemoc, zaniedbania i nadużycia. Dlatego popieramy niezależny nadzór sądowy i mechanizmy ochrony przed konfliktem interesów.

Nie zgadzamy się jednak, aby wieloletnia, prawidłowo wykonywana opieka rodzica była traktowana tak, jakby nie miała żadnego znaczenia przy wyborze osoby odpowiedzialnej za przyszłość dorosłego dziecka.

Wnosimy o ustawowe pierwszeństwo odpowiedniej osoby bliskiej, w szczególności dotychczasowego opiekuna prawnego, pod warunkiem braku konfliktu interesów i zgodności takiego rozwiązania z dobrem, prawami, wolą i możliwymi do ustalenia preferencjami osoby wymagającej ochrony.

Żądamy również zapewnienia ciągłości reprezentacji.

Dotychczasowy opiekun nie powinien tracić umocowania tylko dlatego, że upłynął okres przejściowy, podczas gdy sąd nie zakończył jeszcze kolejnego postępowania.

Nie może być ani jednego dnia, w którym dorosły człowiek wymagający stałej reprezentacji pozostaje bez skutecznej ochrony prawnej wskutek opóźnienia proceduralnego.

Pytamy o sprawy, w których błędna regulacja może prowadzić do nieodwracalnych skutków.

Kto będzie uprawniony do działania, kiedy osoba wymagająca wsparcia trafi do szpitala i nie będzie mogła świadomie wyrazić zgody na określony zabieg?

Jak lekarz sprawdzi zakres umocowania kuratora?

Co stanie się, jeżeli konieczna czynność nie będzie objęta dotychczasowym postanowieniem sądu?

Kto uzyska dostęp do dokumentacji medycznej, podejmie niezbędne działania w sprawie leczenia albo zaskarży decyzję naruszającą prawa pacjenta?

Obowiązujące przepisy przewidują mechanizmy postępowania w sytuacjach nagłych. Reforma nie może ich osłabić ani wprowadzić niejasności dotyczących osoby uprawnionej do reprezentowania pacjenta.

Domagamy się pełnego dostosowania przepisów medycznych oraz dokumentu pozwalającego niezwłocznie ustalić zakres umocowania przedstawiciela.

Odrębny problem stanowi odpowiedzialność za zaniechanie.

Art. 2 Kodeksu karnego uzależnia odpowiedzialność za określony skutek popełniony przez zaniechanie od istnienia szczególnego prawnego obowiązku zapobiegnięcia temu skutkowi.

Jeżeli ustawodawca likwiduje dotychczasowe obowiązki opiekuna, powinien jednoznacznie wskazać, jakie obowiązki przejmuje nowy przedstawiciel i kto odpowiada za ich niewykonanie.

Nie twierdzimy, że sama reforma zniesie odpowiedzialność karną. Żądamy natomiast wyjaśnienia, kto po zmianie przepisów będzie prawnie zobowiązany do określonego działania i na jakiej podstawie.

Projektowana reforma przewiduje istotną rolę organizacji pozarządowych i instytucji publicznych w procedurach dotyczących wspieranego podejmowania decyzji.

Organizacje społeczne mogą odgrywać niezwykle wartościową rolę w ochronie praw osób z niepełnosprawnościami.

Nie zwalnia to ustawodawcy z obowiązku ustanowienia gwarancji chroniących przed nadużyciami.

W szczególności niepokoi nas przyznawanie organizacjom uprawnień do inicjowania postępowań dotyczących kurateli bez wystarczająco precyzyjnych wymagań odnoszących się do ich doświadczenia, trwałości działania i niezależności od podmiotów świadczących usługi osobie wymagającej ochrony.

Samo wskazanie odpowiednich celów w statucie organizacji nie powinno być jedynym istotnym zabezpieczeniem proceduralnym.

Wnosimy o ustanowienie minimalnych standardów działalności, doświadczenia i przejrzystości, mechanizmów weryfikacji konfliktu interesów oraz niezależnego nadzoru.

Szczególnie istotna jest sytuacja mieszkańców domów pomocy społecznej.

Przedstawiciel osoby mieszkającej w DPS musi mieć możliwość skutecznego wystąpienia przeciwko placówce, jeżeli dochodzi w niej do naruszenia praw mieszkańca.

Niedopuszczalne jest tworzenie konstrukcji, w której podmiot świadczący usługi albo osoba od niego zależna mogłaby jednocześnie sprawować reprezentację prawną mieszkańca bez odpowiednich zabezpieczeń niezależności.

Dotyczy to zwłaszcza osób niemówiących, całkowicie zależnych i pozbawionych wsparcia rodziny.

Osoby wymagające stałego wsparcia często utrzymują się z renty socjalnej, świadczeń lub niewielkich oszczędności.

Pieniądze te służą zaspokajaniu ich potrzeb życiowych.

Projektowany model odpłatnej kurateli wymaga jasnych zasad finansowania, tak aby koszty reprezentacji nie prowadziły do ograniczenia środków potrzebnych na leczenie, rehabilitację, żywność, mieszkanie i codzienne funkcjonowanie.

Nie postulujemy nieodpłatnej pracy profesjonalnych kuratorów.

Postulujemy odpowiedzialność państwa za finansowanie systemu, który samo ustanawia, wraz z mechanizmami ochrony dochodów i majątku osób wspieranych.

Wnosimy również o wyraźne uregulowanie sposobu działania kuratorów przed ZUS, organami świadczeniowymi, bankami, urzędami oraz sądami.

Nie może być tak, że człowiek ma w teorii przedstawiciela, ale instytucja nie potrafi sprawdzić jego umocowania albo nie wie, czy wolno jej przyjąć wniosek.

Dlatego potrzebny jest wiarygodny, bezpieczny system weryfikacji umocowania, dostępny również w sytuacjach wymagających pilnego działania.

Wielu rodziców zadaje sobie jedno pytanie:

„Kto ochroni moje dziecko, kiedy mnie zabraknie?”

Nie jest to pytanie retoryczne.

To pytanie o konkretnego człowieka, który nie rozpozna zagrożenia, nie upomni się o świadczenie, nie zgłosi przemocy, nie zorganizuje leczenia i nie zaskarży decyzji naruszającej jego prawa.

Dlatego reforma powinna określać, kto odpowiada za identyfikowanie zagrożeń, inicjowanie niezbędnych działań i zapewnienie ciągłości ochrony w przypadku śmierci, choroby, rezygnacji lub odwołania dotychczasowego opiekuna.

Potrzebne są rozwiązania awaryjne, jasne terminy postępowania, niezależna kontrola i rzeczywiste powiązanie reprezentacji prawnej z systemem usług społecznych.

Osoba niemająca rodziny nie może być gorzej chroniona tylko dlatego, że nie ma nikogo, kto codziennie będzie upominał się o jej prawa.

W debacie nad UD80 znaczącą rolę odgrywają organizacje pozarządowe, w tym duże organizacje reprezentujące osoby z niepełnosprawnościami.

Szanujemy prawo tych podmiotów do prezentowania stanowisk i uczestniczenia w pracach legislacyjnych.

Nie oznacza to jednak, że reprezentują one wszystkie osoby z niepełnosprawnościami, wszystkich opiekunów prawnych i wszystkie rodziny.

PSONI, PFON ani żadna inna organizacja nie otrzymały powszechnego mandatu do wypowiadania się w imieniu każdej rodziny i każdej osoby wymagającej stałej pieczy.

Szczególnego wysłuchania wymagają rodziny dorosłych osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną, osób niemówiących oraz mieszkańcy domów pomocy społecznej.

Zwracamy również uwagę na zgłaszane wątpliwości dotyczące organizacji wysłuchania publicznego w Sejmie 2 września 2026 r., w tym zasad dopuszczania uczestników, sposobu weryfikacji zgłoszeń i ograniczonego czasu wypowiedzi.

W sprawie tych okoliczności skierowano pytania wymagające dokumentacyjnego wyjaśnienia.

Nie przesądzamy, że doszło do celowego wykluczenia określonych środowisk. Oczekujemy jednak przejrzystości postępowania i udostępnienia informacji pozwalających ocenić, czy wszystkie zainteresowane grupy miały rzeczywistą możliwość przedstawienia swojego stanowiska.

Konsultacje społeczne nie mogą sprowadzać się do wysłuchania kilku wybranych głosów, po którym uznaje się, że społeczeństwo zostało wysłuchane.

Wnosimy również o przejrzystość finansowania projektów związanych z wdrażaniem reformy i ujawnianie potencjalnych konfliktów interesów podmiotów uczestniczących w jej projektowaniu oraz przyszłej realizacji.

Jest to postulat transparentności, a nie oskarżenie o popełnienie nieprawidłowości.

UD80 ingeruje w liczne dziedziny prawa: od zdolności do czynności prawnych i procedur sądowych po ochronę zdrowia, świadczenia społeczne, dokumenty tożsamości, bankowość, prawo administracyjne i majątkowe.

Przy tak rozległej zmianie konieczne jest sprawdzenie nie tylko nowych przepisów, lecz także wszystkich odesłań pozostających w obowiązujących ustawach i rozporządzeniach.

Wnosimy o przedstawienie wyników kompleksowego audytu przepisów dotyczących ubezwłasnowolnienia, opiekuna prawnego dorosłej osoby, przedstawiciela ustawowego, zdolności do czynności prawnych i instytucji powiązanych.

Domagamy się również rzetelnej oceny kosztów reformy, obciążenia sądów, dostępności odpowiednio przygotowanych kuratorów, finansowania ich działalności oraz skutków dla organów administracji, ochrony zdrowia i pomocy społecznej.

Reforma nie może wejść w życie wyłącznie z deklaracją, że brakujące rozwiązania zostaną wypracowane później.

Najpierw musi istnieć system zdolny do ochrony człowieka. Dopiero potem można likwidować instytucje, które zapewniają mu ochronę obecnie.

Wnosimy, aby Prezydent RP uzależnił ocenę uchwalonej ustawy od istnienia następujących gwarancji:

1. Zachowania skutecznej instytucji opieki prawnej i pieczy nad osobą dla wąskiej grupy pełnoletnich osób wymagających stałej ochrony mimo zastosowania odpowiednio dostosowanego wsparcia, wraz z odpowiednimi regulacjami art. 154, 155 i 175 KRO.

2. Pierwszeństwa odpowiedniej osoby bliskiej i dotychczasowego opiekuna, z poszanowaniem woli i preferencji osoby wspieranej oraz możliwością wyłączenia osób działających na jej szkodę.

3. Nieprzerwanej reprezentacji prawnej, również podczas zmiany lub ponownego ustanawiania kuratora.

4. Jednoznacznych zasad zgód medycznych, dostępu do dokumentacji i działania w sprawach pilnych.

5. Precyzyjnego określenia obowiązków oraz odpowiedzialności osób sprawujących wsparcie, kuratelę i reprezentację, w tym skutecznych zasad naprawienia szkody.

6. Minimalnych standardów dla organizacji pozarządowych, przejrzystości ich działalności i wyłączenia konfliktów interesów.

7. Niezależnej ochrony mieszkańców DPS, zwłaszcza osób niemających rodziny.

8. Ochrony rent, świadczeń i majątku, wraz z zapewnieniem odpowiedniego finansowania publicznego.

9. Sprawnego systemu dokumentowania i weryfikowania umocowania przedstawicieli, dostępnego dla banków, sądów, urzędów i placówek medycznych.

10. Pełnego audytu spójności prawnej, finansowej i organizacyjnej reformy oraz rzeczywistego rozpatrzenia uwag rodzin, opiekunów i innych zainteresowanych środowisk.

Żądamy przepisów, a nie zapewnień. Odpowiedzialności, a nie deklaracji. Prawa, które będzie działało w szpitalu, banku, urzędzie i domu pomocy społecznej, a nie jedynie w uzasadnieniu ustawy.

W związku z powyższym wnosimy do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o skorzystanie z prawa weta ustawodawczego na podstawie art. 122 ust. 5 Konstytucji RP, jeżeli ustawa o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji zostanie uchwalona bez zapewnienia wskazanych w niniejszej petycji gwarancji.

Wnosimy o przekazanie takiej ustawy Sejmowi do ponownego rozpatrzenia, ze wskazaniem konieczności zapewnienia skutecznej ochrony praw osób wymagających trwałej reprezentacji i pieczy.

W przypadku powzięcia wątpliwości konstytucyjnych prosimy również o rozważenie skorzystania z kompetencji wynikającej z art. 122 ust. 3 Konstytucji RP, po analizie ostatecznego brzmienia ustawy.

Prosimy o zwrócenie szczególnej uwagi na konstytucyjną ochronę godności człowieka, prawa do ochrony zdrowia, ochronę osób z niepełnosprawnościami oraz zasadę proporcjonalności ingerencji w ich prawa.

Wnosimy także o zbadanie zgodności przyjętych rozwiązań z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, w szczególności jej art. 12, 16 i 23.

Nie prosimy o utrzymanie każdego elementu dotychczasowego systemu.

Prosimy o niedopuszczenie do sytuacji, w której naprawiając krzywdę wynikającą z jednej instytucji prawnej, państwo stworzy nowe zagrożenia dla tych, którzy nie będą potrafili się przed nimi obronić.

Panie Prezydencie!

Dla ustawodawcy UD80 jest projektem obejmującym artykuły, paragrafy i przepisy przejściowe.

Dla rodzica dorosłego człowieka wymagającego całodobowej opieki jest pytaniem, czy następnego dnia będzie mógł skutecznie załatwić sprawę w szpitalu, sądzie lub urzędzie.

Dla mieszkańca DPS niemającego rodziny jest pytaniem, czy znajdzie się ktoś prawnie zobowiązany chronić jego interesy, gdy dojdzie do zaniedbania lub nadużycia.

Dla osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną jest pytaniem o bezpieczeństwo, którego często nie będzie potrafiła samodzielnie wyegzekwować.

Człowiek nie traci godności dlatego, że potrzebuje pomocy we wszystkich czynnościach życia.

Nie staje się mniej wartościowy dlatego, że nie mówi, nie czyta, nie rozumie umów albo nie potrafi samodzielnie zdecydować o leczeniu.

Ale jego prawa nie stają się skutecznie chronione tylko dlatego, że ustawodawca zapisze w kodeksie pięknie brzmiącą zasadę.

Potrzebny jest jeszcze ktoś, kto będzie miał obowiązek działać. Kto będzie miał odpowiednie uprawnienia. Kto będzie podlegał kontroli. Kto poniesie odpowiedzialność, gdy zawiedzie.

Nie żądamy przywilejów. Żądamy bezpieczeństwa prawnego.

Dlatego zwracamy się do Pana z apelem:

Jeśli parlament nie zagwarantuje tego bezpieczeństwa, prosimy nie podpisywać takiej ustawy. Prosimy o weto i skierowanie jej do ponownego rozpatrzenia.

Bo prawo człowieka do godności nie może oznaczać pozostawienia go bez ochrony.

NIE ODBIERAJCIE OCHRONY TYM, KTÓRZY SAMI NIE POTRAFIĄ O NIĄ ZAWALCZYĆ!

Inicjatorka petycji:
Iwona Barbara Grochowska
Autorka bloga „Przygody Rezolutnego Bączka”

Petycja w interesie publicznym, popierana przez jej sygnatariuszy.

Podstawa prawna: art. 63 i art. 122 ust. 3 i 5 Konstytucji RP; ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach.

Dokumenty odniesienia: rządowy projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji — druk sejmowy nr 2645; Kodeks rodzinny i opiekuńczy; Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

Materiały uzupełniające przy formalnym przekazaniu: wykaz podpisów, analizy prawne, propozycje poprawek oraz korespondencja dotycząca przebiegu konsultacji i prac legislacyjnych.